राजनीतिक इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको एउटा कठोर तर निर्विवाद सत्य के हो भने कुनै पनि राजनीतिक आन्दोलन बाह्य चुनौतीभन्दा आन्तरिक विचलनबाट बढी कमजोर हुन्छ। जनताका आशा, आकांक्षा र परिवर्तनका सपनामा उभिएको संगठन जब आफ्नै अन्तर्विरोध, व्यक्तिगत अहंकार, अविश्वास र गुटीय मनोविज्ञानको चक्रमा फस्न थाल्छ, तब संकट बाहिरबाट होइन, संगठनभित्रैबाट जन्मिन थाल्छ।

आज राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको सन्दर्भमा पनि यही प्रश्न गम्भीर रूपमा उठ्न थालेको छ। हामी साँच्चै परिवर्तनको शक्ति बनिरहेका छौँ कि विस्तारै विभाजनको जोखिमतर्फ उन्मुख हुँदैछौँ? यो प्रश्न कुनै व्यक्ति, समूह वा तह विशेषप्रति लक्षित होइन। यो परिवर्तनको यात्रालाई दीर्घकालीन बनाउन चाहनेहरूको सामूहिक आत्मसमीक्षा हो।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय केवल एउटा नयाँ दलको जन्म थिएन। यो नेपाली समाजमा लामो समयदेखि सञ्चित निराशा, वितृष्णा र वैकल्पिक राजनीतिक संस्कृतिको खोजको परिणाम थियो। जनताले यस शक्तिमा केवल नयाँ अनुहार होइन, नयाँ सोच, नयाँ व्यवहार र नयाँ राजनीतिक संस्कारको सम्भावना देखेका थिए।

तर इतिहासले यो पनि सिकाएको छ ; नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा चुनाव जित्नु होइन, आफ्नै चरित्र जोगाउनु हो।

जब संगठनभित्र विचारको ठाउँ व्यक्तिले लिन थाल्छ, संस्थागत प्रक्रियाभन्दा व्यक्तिगत समीकरण बलियो बन्न थाल्छ, संवादको ठाउँ अनुमानले र सहकार्यको ठाउँ शंकाले लिन थाल्छ, तब संगठनको ऊर्जा विस्तारै क्षीण हुन थाल्छ। बाहिर सबै सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै विश्वासको क्षय सुरु भइसकेको हुन्छ।

सुदूरपश्चिमसहित विभिन्न तहमा देखिन थालेका असहज संकेतहरूलाई सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन। किनकि राजनीतिक संगठनहरू एकैदिनमा विभाजित हुँदैनन् । पहिला मनोवैज्ञानिक रूपमा टुक्रिन्छन्, त्यसपछि संरचनात्मक रूपमा कमजोर बन्छन् र अन्ततः राजनीतिक रूपमा अप्रासंगिक बन्न पुग्छन्।

सबैभन्दा ठूलो समस्या मनभिन्नता होइन, मनभिन्नतालाई व्यवस्थापन गर्न नसक्ने प्रवृत्ति हो। जहाँ प्रणाली कमजोर हुन्छ, त्यहाँ व्यक्ति बलियो बन्छ। जहाँ प्रक्रिया कमजोर हुन्छ, त्यहाँ पहुँच निर्णायक बन्छ। जहाँ न्यायको अनुभूति कमजोर हुन्छ, त्यहाँ असन्तुष्टि संस्थागत हुन थाल्छ।

परिवर्तनको राजनीति गर्ने दलका लागि यो अवस्था अझ संवेदनशील हुन्छ। किनकि जनताले नयाँ शक्तिलाई पुराना दलहरूको पुनरावृत्ति होइन, तिनका कमजोरीहरूको सुधारको विकल्पका रूपमा विश्वास गरेका हुन्।

यस सन्दर्भमा केही अनिवार्य प्रश्नहरू उठ्छन् :- 

के हामी संगठन निर्माण गर्दैछौँ वा समानान्तर शक्ति केन्द्रहरू?

के हामी विचारलाई केन्द्रमा राख्दैछौँ वा व्यक्तिलाई?

के हामी लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई संस्थागत गर्दैछौँ वा कृत्रिम ध्रुवीकरणलाई प्रोत्साहन गर्दैछौँ?

यी प्रश्नहरू असहज लाग्न सक्छन्, तर यिनको सामना नगर्दा आउने परिणाम अझ असहज हुनेछ।

आगामी स्थानीय तथा प्रदेश निर्वाचन केवल राजनीतिक प्रतिस्पर्धा होइन, संगठनात्मक परिपक्वताको परीक्षा पनि हो। चुनावी सफलता भाषणबाट होइन, संगठनबाट आउँछ। संगठन संरचनाबाट मात्र होइन, विश्वासबाट बलियो बन्छ। र विश्वास शक्ति होइन, न्यायपूर्ण व्यवहारबाट निर्माण हुन्छ।

त्यसैले आजको आवश्यकता जित–हारको बहस होइन, साझा स्वामित्वको भावना निर्माण हो। कार्यकर्ताले आफू सुनेको, सम्मानित र सहभागी भएको महसुस गर्ने वातावरण निर्माण नगरी कुनै पनि राजनीतिक संगठन दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन सक्दैन।

नेतृत्वको भूमिका यहाँ निर्णायक हुन्छ। नेतृत्वको परिपक्वता निर्णय क्षमतामात्र होइन, फरक विचारलाई समेट्ने क्षमताबाट पनि मापन हुन्छ। नेतृत्वले व्यक्ति होइन संगठन हेर्नुपर्छ, पक्ष होइन संस्थाको हितमा उभिनुपर्छ र असन्तुष्टिलाई दबाउने होइन, सम्बोधन गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

यो यात्रामा एउटा नैतिक पक्ष पनि बिर्सन मिल्दैन। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी केवल राजनीतिक संरचना होइन, यो लामो समयदेखि सञ्चित जनआकांक्षा, युवाको बेचैनी र वैकल्पिक राजनीतिक संस्कृतिको खोजबाट जन्मिएको शक्ति हो। यससँग नयाँ पुस्ताका सपना र जिम्मेवार, पारदर्शी तथा न्यायपूर्ण राज्य निर्माणको अपेक्षा जोडिएको छ।

तर एउटा कठोर सत्य पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। पार्टी परिवर्तन हुँदैमा देश परिवर्तन हुँदैन। नयाँ झण्डा, नयाँ अनुहार वा नयाँ नाराले मात्र जनजीविका र राष्ट्रिय समृद्धिको ग्यारेन्टी गर्दैन। सही व्यक्ति, सही समय र सही जिम्मेवारीको संयोजन हुन सकेन भने इतिहासले दिएको अवसर पनि खेर जान सक्छ।

आज विगतको हिसाबकिताबमा अल्झिनु होइन, भविष्य निर्माणको जिम्मेवारी लिनु आवश्यक छ। योगदानको सम्मान गरौँ, तर भविष्यलाई विगतको बन्दी नबनाऔँ। गुट, समूह र व्यक्तिगत आग्रहभन्दा माथि उठेर सक्षम युवा नेतृत्वलाई एकताबद्ध गर्दै जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्न सकियो भने मात्र परिवर्तनको यात्रा सार्थक बन्न सक्छ।

साथै, युवा पुस्ता र जेन-जीको अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्वलाई पनि संस्थागत गर्नु अपरिहार्य छ। उनीहरूको सहभागिता केवल प्रतीकात्मक होइन, निर्णायक हुनुपर्छ। यसले पार्टीलाई दीर्घकालीन रूपमा सक्षम, सन्तुलित र नवप्रवर्तनशील नेतृत्व निर्माणमा मद्दत गर्छ।

आजको आवश्यकता शक्ति संघर्ष होइन, पुस्तान्तरणको विवेक हो; प्रतिस्पर्धाको कटुता होइन, साझा नेतृत्वको निर्माण हो। यही बाटोले मात्र राजनीतिक संघर्षलाई परिणाममा, नागरिकको आशालाई उपलब्धिमा र परिवर्तनको सपनालाई यथार्थमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।

आजको अन्तिम प्रश्न यही हो; हामी परिवर्तनको शक्तिलाई संस्थागत गर्दैछौँ कि विभाजनको जोखिमलाई मौन रूपमा स्वीकार गर्दैछौँ?

अब उत्तर शब्दले होइन, हाम्रो राजनीतिक व्यवहारले दिनुपर्नेछ।

✍️ विशाल भट्ट (राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी, सुदूरपश्चिम सार्वजनिक मामिला विभाग उपप्रमुख)