नेपालको राजनीति अहिले केवल सरकार बनाउने र ढाल्ने बहसमा सीमित छैन। मुलुकको राजनीतिक संस्कार, नेतृत्वको शैली र नागरिक सहभागिताको स्वरूप नै परिवर्तनको चरणमा पुगेको छ। दशकौँदेखि दोहोरिँदै आएका उही राजनीतिक शैली, उही अनुहार, उही आश्वासन र पूरा हुन नसकेका प्रतिबद्धतामाथि नयाँ पुस्ताले अब खुलेर प्रश्न गर्न थालेको छ। यही परिवर्तनको केन्द्रमा जेन-जी छ ।
यो पुस्ताले राजनीतिलाई नेताहरूको व्यक्तिगत खेल वा चुनावी प्रतिस्पर्धाका रूपमा मात्र हेर्दैन। रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, अवसर, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, सामाजिक सम्मान र आफ्नो भविष्यसँग राजनीतिलाई प्रत्यक्ष जोडेर हेर्न थालेको छ। त्यसैले आजको युवाको प्रश्न स्पष्ट -देश कस्तो बन्छ भन्ने निर्णयमा मेरो भूमिका कहाँ छ?
जेन-जी को राजनीतिक चेतना अन्ध समर्थनभन्दा प्रश्न गर्ने साहसमा आधारित छ। “किन यस्तो भयो?”, “जिम्मेवार को हो?”, “निर्णय कसका लागि हुँदैछ?”, “यसको परिणाम कहाँ छ?” जस्ता प्रश्न अहिले युवाको राजनीतिक सोचका आधार बनेका छन्। यो पुस्ता भाषणभन्दा परिणाम, आश्वासनभन्दा कार्यान्वयन, पहुँचभन्दा योग्यता र नाराभन्दा जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिन चाहन्छ।
नेपालमा युवामा बढ्दै गएको राजनीतिक असन्तुष्टि कुनै अचानक पैदा भएको अवस्था होइन। रोजगारीको अभाव, अवसरको असमान पहुँच, भ्रष्टाचार, पहुँचवाद, कमजोर सार्वजनिक सेवा र लामो समयदेखिको राजनीतिक अस्थिरताले राज्यप्रतिको विश्वासमा प्रश्न खडा गरेको छ। हरेक वर्ष ठूलो संख्यामा युवा विदेशिन बाध्य छन्। उनीहरू देश छोड्न चाहेर मात्र विदेशिएका होइनन्; आफ्नै देशमा भविष्य देख्न नसक्दा विकल्प खोज्न बाध्य भएका हुन्।
युवाले खोजेको कुरा धेरै ठूलो छैन। उनीहरू अवसर चाहन्छन्, आफ्नो क्षमता प्रयोग गर्ने ठाउँ चाहन्छन्, श्रमको सम्मान चाहन्छन् र योग्यता आधारमा अघि बढ्न पाउने विश्वास चाहन्छन्। जब राज्यले यी आधारभूत अपेक्षासमेत पूरा गर्न सक्दैन, निराशा बढ्नु स्वाभाविक हो। त्यही निराशा विस्तारै प्रश्नमा, प्रश्न असन्तुष्टिमा र असन्तुष्टि आन्दोलनमा बदलिन सक्छ।
यस परिवर्तनको सबैभन्दा प्रभावकारी माध्यम बनेको छ-सामाजिक सञ्जाल। कुनै समय राजनीतिक आवाज उठाउन दल, सभा, मञ्च वा सञ्चारमाध्यमको पहुँच आवश्यक हुन्थ्यो। अहिले एउटा सामान्य युवाले तथ्यसहित लेखेको पोस्ट, बनाएको भिडियो वा सुरु गरेको अभियानले केही घण्टामै हजारौँ मानिससम्म प्रभाव पुर्याउन सक्छ। यसले राजनीतिक शक्तिको परिभाषा नै बदल्दैछ।
अब नागरिक केवल मतदाता मात्र छैन। नागरिक प्रश्नकर्ता पनि हो, निगरानीकर्ता पनि हो र सार्वजनिक बहसको सक्रिय सहभागी पनि हो। तर सामाजिक सञ्जालले दिएको यो शक्तिसँग जिम्मेवारी पनि उत्तिकै ठूलो छ। गलत सूचना, हल्ला, अपुष्ट तथ्य, घृणात्मक अभिव्यक्ति र भावनात्मक उत्तेजनाले लोकतान्त्रिक बहसलाई कमजोर बनाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल स्वतन्त्रतासँगै डिजिटल अनुशासन, तथ्यप्रतिको प्रतिबद्धता र जिम्मेवार अभिव्यक्ति आवश्यक छ।
युवाको विरोधलाई लोकतन्त्रविरोधी गतिविधिका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ। अन्याय, भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र कुशासनविरुद्धको शान्तिपूर्ण विरोध लोकतन्त्रको कमजोरी होइन, लोकतन्त्र जीवित रहेको संकेत हो। तर विरोध केवल नाराबाजीमा सीमित भयो भने त्यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्दैन।
अबको आवश्यकता विरोधबाट विकल्पतर्फ जाने हो। आक्रोशलाई एजेन्डामा बदल्ने हो। सडकको आवाजलाई नीति निर्माणको टेबलसम्म पुर्याउने हो। आन्दोलनले प्रश्न उठाउन सक्छ, तर समाधानका लागि नीति, विचार, संगठन र नेतृत्व आवश्यक हुन्छ। यही ठाउँमा जेन-जी को राजनीतिक परिपक्वताको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।
जेन-जी ले सरकारलाई मात्र प्रश्न गरेर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। अब आफैँ पनि समाधानको हिस्सा बन्नुपर्छ। स्थानीय तहदेखि राष्ट्रिय तहसम्म हुने नीति निर्माणमा सहभागिता, तथ्यमा आधारित आलोचना, निर्वाचनमा विवेकपूर्ण निर्णय, सार्वजनिक निकायको निगरानी, सामाजिक अभियान, स्वयंसेवा र नेतृत्व विकासमार्फत युवाले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन सक्छन्।
परिवर्तन अरूले गरिदिने कुरा होइन। परिवर्तनको माग गर्ने पुस्ताले परिवर्तनको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ। सरकारप्रति प्रश्न गर्ने अधिकारसँगै समाजप्रतिको उत्तरदायित्व पनि स्वीकार गर्नुपर्छ। अधिकार माग्ने नागरिकले आफ्नो कर्तव्यसमेत बुझ्नुपर्छ।
राजनीतिक दल र राज्यको भूमिका पनि कम महत्वपूर्ण छैन। चुनावका बेला युवालाई भीड र मतका रूपमा खोज्ने, तर निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूलाई पन्छाउने प्रवृत्ति अब स्वीकार्य हुनु हुँदैन। युवालाई केवल झण्डा बोक्ने कार्यकर्ता होइन, नीति बनाउने साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ। योग्यतामा आधारित अवसर, पारदर्शी शासन, रोजगारी सिर्जना, उद्यमशीलताको प्रोत्साहन, गुणस्तरीय शिक्षा, प्रभावकारी सार्वजनिक सेवा र भ्रष्टाचारमाथि कडा नियन्त्रण अब राजनीतिक भाषणका विषय मात्र होइनन्; यी राज्यका अनिवार्य जिम्मेवारी हुन्।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा,जेन-जीलाई केवल “विरोध गर्ने पुस्ता” भनेर परिभाषित गर्नु राजनीतिक दृष्टिदोष हो। यो प्रश्न गर्ने पुस्ता हो। सूचना खोज्ने पुस्ता हो। जवाफ माग्ने पुस्ता हो। स्थापित संरचनामाथि चुनौती दिने पुस्ता हो। तर प्रश्न गर्नु मात्र पर्याप्त छैन।
राजनीतिक परिपक्वता भनेको सरकारको आलोचना गर्न सक्नु मात्र होइन। तथ्य स्वीकार गर्न सक्नु, असहमतिप्रति सम्मान राख्न सक्नु, कानूनको पालना गर्न सक्नु, लोकतान्त्रिक मूल्यको रक्षा गर्न सक्नु र नागरिक कर्तव्य निर्वाह गर्न सक्नु पनि राजनीतिक चेतनाको हिस्सा हो।
नेपालको राजनीतिक भविष्य अब केवल पुराना दल र पुराना नेतृत्वको हातमा छोडेर हेर्न सकिँदैन। युवालाई “भोलिको नेतृत्व” भन्दै वर्षौँ पर्खाउनुको अर्थ छैन। आज प्रश्न गरिरहेको पुस्तालाई आजकै निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउनुपर्छ। किनकि जुन पुस्ताले आज राज्यसँग जवाफ मागिरहेको छ, त्यही पुस्ताले भोलि राज्य सञ्चालन गर्नेछ।
अब बहस केवल “जेन-जी के चाहन्छ?” भन्ने प्रश्नमा सीमित हुनु हुँदैन। बहस अझ गहिरो हुनुपर्छ।
राज्यले युवाको आवाज कहिलेसम्म बेवास्ता गर्ने?
राजनीति कहिलेसम्म प्रतिबद्धतामै सीमित रहने?
योग्यता कहिलेसम्म पहुँचसँग हारिरहने?
र सबैभन्दा ठूलो प्रश्न-नेपालले आफ्ना युवालाई भविष्य खोज्न विदेश पठाइरहने हो कि नेपालमै भविष्य निर्माण गर्ने वातावरण बनाउने हो?
जेन-जी को ऊर्जा केवल आक्रोशमा सीमित भयो भने त्यो असन्तुष्टिमा बदलिन सक्छ। तर त्यही ऊर्जा ज्ञान, नीति, संगठन, अनुशासन र जिम्मेवार सहभागितासँग जोडिन सक्यो भने नेपालको राजनीतिक पुनर्जागरणको आधार बन्न सक्छ।
अब समय केवल सत्ता बदल्ने होइन, राजनीतिक संस्कार बदल्ने हो।
अब समय केवल नेता छान्ने होइन, नेतृत्वको मापदण्ड बदल्ने हो।
अब समय केवल विरोध गर्ने होइन, विरोधबाट विकल्प निर्माण गर्ने हो।
जेन-जी नेपालको भविष्यको दर्शक होइन। यो देशको भविष्य निर्माण गर्ने सक्रिय शक्ति हो। त्यसैले युवाको आवाजलाई दबाउने होइन, सुन्नुपर्छ। उनीहरूको प्रश्नबाट डराउने होइन, त्यसको उत्तर दिनुपर्छ। र उनीहरूलाई केवल परिवर्तनको माग गर्ने पुस्ता होइन, परिवर्तन निर्माण गर्ने जिम्मेवार साझेदारका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।
लेखक : – दिपिन जोशी (कैलाली बहुमुखी क्याम्पसमा कानुन संकायमा अध्ययनरत हुनु हुन्छ)
